Zimowe wieczory sprzyjają i czytaniu, i pisaniu. Obiecywałem, że napiszę coś o fenologii, czyli nauce zajmującej się zjawiskami przyrodniczymi, które występują w ściśle określonych, klimatycznych porach roku. W rękę wpadła mi książka Wincentego Hermana pt. "Fenologia ogólna" i to ją, oraz znalezione w sieci opracowanie wykorzystałem w tym artykule.

Rok w okresie wegetacyjnym roślin można dzielić na 4 pory roku i 12 okresów fenologicznych. Długość pór i charakterystyczne oznaki poszczególnych okresów zamieszczono w tabelach.

Pory roku
Sezon wegetacyjny (pow. +5 st. C) Sezon spoczynku
Wiosna Lato Jesień Zima
100 dni 85 dni 75 dni 105 dni

Okres Zjawisko Okres (średnio) Dni Temp.
zaranie wiosny kwitną: przebiśniegi, przylaszczki; pojawiają się bazie wierzby iwy i pąki modrzewia
1.III do 10.IV
40
-10 do +15
wczesna wiosna kwitnie: pierwiosnek, czeremcha, jabloń
10.IV do 20.V
40
-7 do +25
pełnia wiosny kwitnie: lilak, kasztanowiec, gwiazdnica gajowa
20.V do 10.VI
20
-1 do +25
wczesne lato kwitnie: robinia biała, poziomka, jarząb, bez czarny
10.VI do 30.VI
20
-1 do + 30
pełne lato kwitnie lipa, dojrzewają maliny i porzeczki
1.VII do 31.VII
30
+2 do+ 35
późne lato dojrzewają wczesne odmiany jabłoni i gruszy, bez koralowy i czarny, jeżyna i jarzębina
1.VIII do 5.IX
35
+2 do +30
wczesna jesień sianie żyta, wykopki ziemniaków: dojrzewają owoce jabłoni, gruszy i sliwy
5.IX do 5.X
30
-4 do +22
jesień właściwa kwitnie zimowit; zaczynają żółknąć liście lipy i klonu
5.X do 31.X
25
-6 do +18
póżna jesień na początku okresu brak już liści na lipach i klonach a na końcu okresu na większości drzew
1.XI do 20.XI
20
-8 do +10
przedzimek ziemia nie jest trwale zamarznięta
20.XI do 8.XII
20
-10 do +8
pełnia zimy okres trwałego zamarznięcia gruntu
8.XIII do 20.II
70
-35 do +5
spodzimek bardziej trwały zanik okrywy śnieżnej, nabrzmiewają pąki wierzb, tarło szczupaka
15.II do 1.III
15
-25 do +16

Źródło: http://ogrod.to.jest.to

Zaobserwowane kwitnienia roślin i tarło poszczególnych gatunków ryb

Kwitnienie roślin
Gatunek ryby
Miesiąc
Temp. wody
Podbiał szczupak
3 - 4
7 - 12 st. C
Czarna olcha i kaczeniec okoń
3 - 4
8 - 15 st. C
boleń
3 - 4
9 - 12 st. C
jazgarz
4 - 5
9 - 16 st. C
płoć
4 - 5
10 - 12 st. C
jaź
4 - 5
10 - 12 st. C
świnka
4 - 5
12 - 15 st. C
jelec
4 - 5
10 - 15 st. C
Jabłoń, kasztanowiec, bez lilak kiełb
5
12 - 15 st. C
sandacz
5
14 - 18 st. C
leszcz
5 - 6
13 - 18 st. C
brzana
5 - 6
ok. 14 st. C
Osoka aloesowata, czarny bez kleń
5 - 6
15 - 18 st. C
ukleja
5 - 6
15 - 20 st. C
wzdręga
5 - 6
18 - 20 st. C
krąp
5 - 6
18 - 20 st. C
sum
6
19 - 22 st. C
Lipa drobnolistna karaś
6 - 7
16 - 18 st. C
lin
6 - 7
ok. 20 st. C

Opisy okresów fenologicznych

ZARANIE WIOSNY

Ta pora roku jest też nazywana wiosną pstrą (Riabinin, 1973 za Gałachowem). Marzec jest w Polsce miesiącem bardzo zmiennej i nieustabilizowanej pogody. W jednych latach warunki pogodowe (meteorologiczne) sprzyjają wczesnym zjawiskom fenologicznym, w innych obserwować można duże opóźnienia. W tym czsie mają miejsce częste anomalie pogodowe, cechujące się np. nagłymi nawrotami warunków zimowych lub też znacznymi ociepleniami. Pociąga to za sobą duże wahania w warunkach i stanie środowiska.

Główne zjawiska fitofenologiczne

W okresie zarania wiosny ma miejsce kwitnienie: podbiału, przylaszczki, zawilców gajowych, knieci błotnej, przebiśniegów, sasanek wiosennych, szafranów i złoci żółtej. Ponadto kwitną także w tym czasie: leszczyny, iwy, derenie, wiązy, olchy i topole. Wszystkie te gatunki roślin charakteryzuje duża odporność na niekorzystne warunki meteorologiczne, często występujące w tej porze fenologicznej. Ogólnie można stwierdzić, że w okresie zarania wiosny u wielu przedstawicieli naszej flory, także charakterystycznych i przewodnich dla fenologii, kwitnienie poprzedza listnienie. W okresie tym możemy również zaobserwować pojawienie się liści na takich gatunkach, jak klon zwyczajny, klon jesionolistny i lilak pospolity.

Główne zjawiska zoofenologiczne

Zjawiska zoofenologiczne, charakterystyczne dla pory zarania wiosny, zachodzą zarówno u bezkręgowców, jak i kręgowców. Do pierwszych należeć będą spostrzeżenia nad owadami, a do drugich - nad płazami, gadami, ptakami i ssakami.

Jeśli chodzi o owady, to wymienić tu należy pojawy motyli, które przezimowały w kryjówkach w stanie imago okres zimowy i jako pierwsze w cieplejsze dni zaczynają latać. Są to przede wszystim motyle dzienne z gat. listkowiec cytrynek, rusałka żałobnik, rusałka pawik i rusałka pokrzywnik. Pojawiają się również pszczoły i trzmiele.

Z kręgowców zimnokrwistych, jakimi są płazy, należy zwrócić uwagę w porze zarania wiosny na pojawy żab i ropuch w środowiskach podmokłych i wodnych. W tym czasie odbywają one wędrówki pomiędzy zbiornikami wodnymi, związane z porą godową, i nierzadko można je spotkać na drogach. Zwrócić też można uwagę na charakterystyczne głosy tych płazów, dochodzące niekiedy ze znacznej odległości i wydawane przez licznie zgromadzone okazy.

Na nasłonecznionych i eksponowanych na południową stronę stanowiskach, szczególnie położonych na wzniesieniach, zaobserwować można w tym okresie, zwłaszcza podczas dogodnych warunków pogodowych, przedstawicieli innej gromady kręgowców - gady: jaszczurkę zwinkę i zaskrońca zwyczajnego.

Ptaki są najbardziej typowymi i najlepiej poznanymi przedstawicielami kręgowców, jeśli chodzi o zjawiska fenologiczne. Zwłaszcza wiosenne pojawy, czyli przyloty ptaków wędrownych, są bardzo dobrymi i wygodnymi wskaźnikami zmian sezonowych. W okresie zarania wiosny można obserwować przylot takich gatunków, jak: skowronek, bocian biały, rudzik, szpak, drozd śpiewak, zięba, kopciuszek. Należy jednak pamiętać, że pojedyncze okazy tych gatunków mogą przezimowywać. W porze zarania wiosny ma miejsce odlot na północ ptaków, które u nas zimowały, a więc gili, jemiołuszek, kwiczołów, jerów. Należy zwrócić uwagę, że w przypadku kwiczołów są to wędrowne stada zimowe. Jest to bowiem gatunek gnieżdżący się coraz liczniej w Polsce i występujący u nas cały rok. W nieco późniejszym okresie zarania wiosny przylatują takie gatunki ptaków, jak kukułki, dymówki, muchołówki żałobne, kilka gatunków pokrzewek i świstunki. Pod sam koniec tej pory fenologicznej pojawiają się wilgi (tylko w niektórych latach), jerzyki i muchołówki szare (również w niektórych latach).

Poza samymi pojawami lub odlotami ptaków wędrownych ważnym zjawiskiem wskaźnikowym w porze zarania wiosny jest również zwracający uwagę śpiew ptaków. Wśród ptaków zimujących istotne do zaobserwowania są pierwsze śpiewy kilku gatunków sikor (z bogatką na czele), kowalików, dzwońców, kosów i trznadli. Wśród gatunków ptaków, które przyleciały, zwraca uwagę śpiew takich gatunków, ja zięba, rudzik, kopciuszek, szpak, skowronek, a także świstunka i pokrzewka czarnołbista.

Jeśli chodzi o ssaki, to pora zarania wiosny jest dla niektórych gatunków okresem zakończenia snu zimowego (hibernacji) i przejścia do aktywnego trybu życia. W pogodne wieczory można zauważyć latające nietoperze z takich gatunków, jak: gacek brunatny lub szary czy mroczek późny. Pojawiają się w tym czasie jeże i krety.

PIERWIOŚNIE

Warunki atmosferyczne i pogodowe są zdecydowanie odmienne od tych, jakie panowały w poprzedniej porze fenologicznej. Jest to już dość ciepły okres w Polsce, chociaż zdarzają się jeszcze przymrozki. W tym czasie często występują burze i gradobicia. Względna wilgotność powietrza jest wyższa niż w kwietniu. To pora przejściowa, doprowadzająca do pełni wiosny, z wszystkimi wypływającymi z tego konsekwencjami, tj. nieustabili-zowaniem warunków meteorologicznych i pogodowych.

Główne zjawiska fitofenologiczne

Ze zjawisk fitofenologicznych tego okresu charakterystyczne jest kwitnienie pierwiosnki lekarskiej i od tego zjawiska pochodzi nazwa tej pory fenologicznej. Ponadto można obserwować listnienie i kwitnienie brzozy brodawkowatej, listnienie kasztanowca zwyczajnego, głogu, buka zwyczajnego, grabu, dębu i lipy oraz kwitnienie klonu zwyczajnego. Z roślin zielnych kwitnie w tym czasie mniszek pospolity, poziomka pospolita, rzeżucha łąkowa, fiołek polny i borówka czernica, a także czeremcha, śliwa tarnina, sosna zwyczajna, jodła pospolita i świerk pospolity. W odróżnieniu od poprzedniej pory fenologicznej, kwitnienie drzew, krzewów i roślin zielnych następuje po ich ulistnieniu.

Główne zjawiska zoofenologiczne

Ze zjawisk zoofenologicznych w porze pierwiośnia należy zwrócić uwagę na pojaw takich gatunków motyli, jak mieniak strużnik, zorzynek rzeżuchowiec, paź królowej, a także w niektórych okolicach coraz rzadziej na chrabąszcze majowe oraz liczne gatunki chrząszczy z rodziny biegaczowatych.

Z płazów w okolicach podmokłych i wodnych spotkać można w tym czasie kumaki oraz traszki. Na okres pierwiośnia przypada przylot pozostałych gatunków ptaków wędrownych, takich jak: wilgi, zaganiacze i dzierzby gąsiorki.

WIOSNA

Z rozpoczęciem następnej pory fenologicznej warunki meteorologiczne i pogodowe nie ulegają istotnej zmianie w stosunku do pory poprzedniej. Obserwuje się natomiast dalszy wzrost temperatury powietrza, większe usłonecznienie i zmniejszenie opadów atmosferycznych.

Główne zjawiska fitofenologiczne

W tym okresie ze zjawisk fitofenologicznych zwraca uwagę masowe zakwitanie lilaka pospolitego, kasztanowca zwyczajnego i jarzębu pospolitego. Z roślin zielnych kwitną jaskier ostry, dąbrówka rozłogowa, gajowiec żółty i chaber.

Główne zjawiska zoofenologiczne

Ze zjawisk zoofenologicznych wymienić należy pojawienie się owadów szkodników, jak wymienione wyżej chrabąszcze majowe czy słodyszki rzepakowce. Pojawiają się młode ptaki, które opuściły już swoje gniazda, jak np. bogatki, wróble, kosy czy szpaki.

WCZESNE LATO

Warunki atmosferyczne tego okresu cechuje dalszy wzrost temperatury powietrza. Jest to okres maksymalnego wydłużenia dnia.

Główne zjawiska fitofenologiczne

Ze zjawisk fitofenologicznych wymienić należy kwitnienie bzu czarnego, derenia świdwy, grochodrzewu, a także krzewów ligustru pospolitego, jaśminu wonnego i śnieguliczki amerykańskiej. Z roślin zielnych kwitnie wówczas dziurawiec zwyczajny. Na wodach stojących pojawiają się kwiaty grzybienia białego. W tym czasie owocuje poziomka.

Główne zjawiska zoofenologiczne

Zwraca uwagę pojaw motyla rusałki pokrzywnika, świetlika i chrząszcza guniaka czerwczyka.

Szczególnie pod koniec tego okresu opuszczają gniazda młode ptaki z gatunków, które najpóźniej przyleciały, a więc wilgi, muchołówki szare i dzierzby gąsiorki.

LATO

Wczesne lato jest porą fenologiczną, która doprowadza bezpośrednio do kolejnego okresu, jakim jest LATO, najdłuższa po zaraniu wiosny pora w roku fenologicznym. Przejście pomiędzy tymi porami w naszej szerokości geograficznej jest płynne, co wyraźnie zaznacza się w charakterystyce meteorologicznej i pogodowej tego okresu. Warunki atmosferyczne pierwszej połowy lata, czyli lipca są w Polsce - ogólnie rzecz biorąc - ustabilizowane. Długość dnia dochodzi jeszcze do 16 godzin. Jest to najcieplejszy miesiąc w roku, ale w niektórych latach bywa jednak chłodniejszy. W drugiej połowie tej pory fenologicznej, zwanej też czasem późnym latem, w sierpniu długość dnia ulega już wyraźnemu skróceniu do 15,5 godziny, w niektórych latach jest to jednak miesiąc najcieplejszy.

Główne zjawiska fitofenologiczne

Ze zjawisk fitofenologicznych, charakterystycznych dla tej pory, wymienić należy masowe zakwitanie lipy i lilii, a pod koniec tego okresu wrzosu zwyczajnego. Z innych roślin kwitną jeszcze podróżnik błękitny i ostrożeń oraz wrotycz pospolity. Poza tym ma miejsce owocowanie brzozy brodawkowatej i dojrzewanie owoców jarzębu pospolitego, bzu czarnego, maliny, śnieguliczki amerykańskiej, borówki brusznicy i borówki czernicy.

Główne zjawiska zoofenologiczne

Z owadów w porze lata (lipiec) pojawiają się najpierw gąsienice bielinków i rusałek, a następnie ich formy dojrzałe. Zaobserwować można również drugie pokolenie listkowców cytrynków. Pod koniec tego okresu odbywa się w niektórych latach masowy przelot z północy na południe rusałek osetników. Należy zwrócić uwagę na masowe zjawisko pierzenia się ptaków, których pióra możemy znaleźć w każdym prawie środowisku. Jednym z takich powszechnie występujących ptaków jest zięba, której charakterystyczne pióra znaleźć można w lipcu w każdym niemal parku czy lesie. Z innych zjawisk wśród ptaków wymienić trzeba przedodlotowe stada ptaków wędrownych, takich jak: bocian biały, dymówka, oknówka i szpak. W drugiej połowie tej pory fenologicznej zaczynają znikać definitywnie takie gatunki ptaków wędrownych, jak: jerzyk, wilga i bocian biały.

WCZESNA JESIEŃ

Warunki meteorologiczne i pogodowe następnej pory fenologicznej charakteryzuje dalsze skrócenie długości dnia do około 13,5 godziny w okolicy zrównania jesiennego (23 IX). Ogólnie warunki meteorologiczne pierwszej połowy października różnią się już wyraźnie od sytuacji we wrześniu. Cechuje je dalsze obniżenie temperatury.

Główne zjawiska fitofenologiczne

Ze zjawisk fitofenologicznych w tej porze należy w pierwszej kolejności wymienić owocowanie kasztanowca zwyczajnego, ligustru pospolitego oraz masowe owocowanie borówki brusznicy. Typowym zjawiskiem początku wczesnej jesieni jest powszechna zmiana barwy liści takich gatunków, jak: winorośl właściwa, kasztanowiec zwyczajny, brzoza brodawkowata, klon zwyczajny i lipa. W tym czasie kwitnie jeszcze ostrożeń, bluszcz pospolity i dziewięćsił. W niektórych okolicach zakwitają zimowity jesienne.

Główne zjawiska zoofenologiczne

Należy zwrócić uwagę na liczne jeszcze pojawy motyli dziennych, takich jak: rusałki, bielinki i listkowce cytrynki. Występuje zjawisko masowych pojawów pajęczaków z grupy Aeronauti, czyli tzw. "babiego lata". Jeszcze w połowie października można obserwować często trzmiele, pszczoły i osy. Są to już jednak ich ostatnie pojawy. Z płazów w zbiornikach wodnych i okolicach podmokłych obserwować można regularnie żaby, ropuchy i traszki.

Na nasłonecznionych i suchych stanowiskach występują jeszcze nierzadko jaszczurki zwinki i zaskrońce zwyczajne.

W porze fenologicznej jesieni trwa masowy odlot prawie wszystkich ptaków wędrowne, jak: kopciuszek, drozd śpiewak, szpak, zięba, rudzik i skowronek. Niektóre z tych ptaków, pojedyncze osobniki, pozostają niejednokrotnie do pierwszych mrozów, a czasem nawet zimują. Ciekawym zjawiskiem fenologicznym w życiu ptaków są w tym czasie jesienne śpiewy kopciuszków, szpaków i rudzików. Obserwować można także tworzenie się dużych stad krukowatych, złożonych z takich gatunków, jak gawrony czy kawki, które w większej ilości przylatują do nas z okolic północno-wschodnich. Obok nich zjawiają się również gile, jery, czyże, kwiczoły, a w niektórych latach i okolicach jemiołuszki.

W pogodne i ciepłe wieczory można jeszcze czasem zauważyć latające nietoperze z gatunków: gacek i mroczek późny. Krety prowadzą nadal aktywny tryb życia, trwający czasem do pierwszych mrozów i opadów śniegu.

Okres tzw. bezlistnej jesieni przechodzi w ZIMĘ, która równiez daje możliwość obserwacji zjawisk sezonowych w życiu zwierząt. Trzeba jednak wspomnieć o niezwykłych zjawiskach zakwitania w pełni zimy takich roślin, jak leszczyna, podbiał, zawilec czy mniszek lekarski. W końcu listopada i w grudniu można obserwować również koczujące, zimowe stada różnych gatunków sikor, do których dołączają się inne gatunki ptaków zimujących, jak kowaliki, pełzacze i dzięcioły. Zauważyć można również w tym czasie na polach zimowe stada kuropatw. W końcu listopada i w grudniu trwa jeszcze przylot ptaków wędrownych z okolic północnych. Ciekawym fenologicznie zjawiskiem jest pojawienie się w końcu listopada i na początku grudnia owadów piędzików przedzimków, które latają wieczorami, po zachodzie słońca.

Źródło: W. Herman, Fenologia ogólna, Kraków, 1995, pp. 45-52.

Fenologia jest tematem, który mnie interesuje, ale o którym - póki co - wiem niewiele, dlatego posłużyłem się fragmentami powyższych tekstów. Mam nadzieję, że artykuł ten zachęci znawców tematu do rozwinięcia go. Pewnie niektóre szczegóły artykułu wywołają sprzeciw np. szeroki zakres temperatur tarła. Mam nadzieję, że jeśli znacie nowsze badania to zostaną one podane przez kogoś z Was. Proszę wobec tego o rozwinięcie tematu fenologii.

Wyszukał - Major

Komentarze:

taurus

Przy normalnych porach roku jak to kiedyś bywały fenologia często się sprawdzała. Teraz przy tak zróżnicowanych porach roku i ich temperatur to i ryby zgłupiały kmpletnie ;) Kiedyś zwracałem uwagę na te okresy ale teraz to już nic nie wiadomo z tym tarłem. Niektóre gatunki ryb potrafią i dwa razy do roku złożyć ikrę.

wedkoholik

Obecnie z jakiś przyczyn następują zachwiania równowagi w przyrodzie i niektóre okresy fenologiczne skracają się prawie do niebytu, gdy inne znacznie się wydłużają. Taurus zauważył dwukrotne tarła w ciągu roku. Wielu zauważa skuteczne tarła karpia. W innych latach można zauważyć odbywające się tarło szczupaka jeszcze pod lodem. Miejmy nadzieję, że wszystko jednak wróci do normy i będzie zgodne z Twoim opisem.

taurus

Przy tak globalnym ociepleniu ziemi raczej już nie wruci to do normy.

Komentować mogą wyłącznie zarejestrowani użytkownicy